0
Rozród stanowi jeden z podstawowych filarów produkcji trzody chlewnej, a staranna selekcja materiału hodowlanego (samców i samic) jest kluczowa dla zapewnienia wysokiej efektywności rozrodu oraz jakości potomstwa. Lochy hiperplenne zwiększyły średnią liczbę prosiąt w miocie, jednak postęp ten wiąże się z większym odsetkiem prosiąt o niskiej masie urodzeniowej (rycina 1), będącej konsekwencją wewnątrzmacicznego zahamowania wzrostu (IUGR) (Tummaruk i in., 2023; Patterson & Foxcroft, 2021).
Rycina 1. Dwa prosięta z tego samego miotu, urodzone o czasie – jedno o prawidłowej masie ciała (na dole) oraz jedno z IUGR (u góry). Źródło: archiwum własne.
Czym jest IUGR?
IUGR charakteryzuje się niezdolnością płodu do osiągnięcia swojego potencjału wzrostowego podczas pełnego okresu ciąży. Stan ten różni się od wcześniactwa i często występuje u gatunków wielorodnych, takich jak świnie, głównie z powodu ograniczonej pojemności macicy oraz niewydolnej struktury łożyska.
Kryteria identyfikacji prosiąt dotkniętych IUGR
Wewnątrzmaciczne zahamowanie wzrostu (IUGR) można rozpoznać u żywych zwierząt na podstawie cech fenotypowych, takich jak „delfinowaty” kształt głowy (rycina 2), liczne fałdy w okolicy ryja oraz głowa proporcjonalnie większa w stosunku do reszty ciała. U zwierząt martwych, podczas sekcji, usuwa się mózg i wątrobę, a następnie waży oba narządy w celu obliczenia stosunku masy mózgu do masy wątroby, który przekracza 1 w przypadku zwierząt, u których wystąpiło IUGR.
Rycina 2. Delfinowaty kształt czaszki charakterystyczny dla prosiąt z IUGR (Hales i in., 2014).
Wysoka plenność nasila wewnątrzmaciczną konkurencję o przestrzeń i składniki odżywcze, co upośledza rozwój płodów i prowadzi do zmienności masy ciała w obrębie miotów (Town i in., 2004; Almeida & Alvarenga, 2022; Matheson i in., 2018).
Dlaczego do tego dochodzi?
Łożysko świni, które jest typu epiteliokorialnego, posiada sześć warstw komórkowych pomiędzy matką a płodem (rycina 3). Tworzenie fałdów łożyskowych z udziałem różnych typów komórek trofoblastu ma na celu zwiększenie powierzchni wymiany matczyno-płodowej. Jednak zmiany morfologiczne i funkcjonalne tego narządu, takie jak słabe unaczynienie i wady strukturalne, są głównymi przyczynami IUGR (Bjorkman, 1973; Vallet, 2013; Town i in., 2004; Stenhouse, 2019; König, 2021).
Rycina 3. Łożysko świni i jego sześć warstw: (1) naczynia włosowate endometrium, (2) zrąb endometrium, (3) nabłonek endometrium, (4) nabłonek trofoblastu, (5) zrąb kosmówki oraz (6) naczynia włosowate kosmówki. Źródło: Almeida & Alvarenga, 2022.
Najnowsze badania wskazują, że większe płody mają zwykle więcej naczyń okołoomacicznych oraz większe gruczoły endometrialne, co sprzyja ich odżywieniu i rozwojowi. Ponadto obserwuje się dymorfizm płciowy w morfologii łożyska – samce wymagają większego pobrania składników odżywczych, co może skutkować wyższą masą urodzeniową. Różnice te sugerują, że masa płodu jest bezpośrednio związana z jakością łożyska i efektywnością środowiska macicznego (Franco, 2021).
IUGR ma dobrze udokumentowany wpływ na parametry zootechniczne, takie jak wyższa śmiertelność przedodsadzeniowa, gorsze wykorzystanie paszy oraz mniejsze odkładanie mięsa chudego. U zwierząt z IUGR obserwowano wyższą śmiertelność (około 18%) w porównaniu z osobnikami prawidłowymi (około 7%) na wszystkich etapach cyklu produkcyjnego (urodzenie, odsadzenie, tucz oraz ubój) (Alvarenga i in., 2012). Natomiast wpływ IUGR na rozwój rozrodczy jest nadal słabo poznany, choć istotny (Alvarenga i in., 2013; Felicioni i in., 2020).
Dlatego niniejszy artykuł omawia wpływ IUGR na cechy rozrodcze dorosłych samic i samców świń.
U samic nieprawidłowy rozkład składników odżywczych w macicy upośledza rozwój narządów rozrodczych (tabela 1), które mają niskie pierwszeństwo fizjologiczne. Zmiany te zaburzają cykliczność i płodność, skutkując niższą wydajnością rozrodczą i mniejszymi miotami (Bronson, 1994; Ross & Desai, 2013; Almeida i in., 2017; Cardoso i in., 2022; Almeida i in., 2017a; Almeida i in., 2017b; Costermans i in., 2020).
U samców masa urodzeniowa bezpośrednio wpływa na strukturę jąder i jakość nasienia (tabela 1). Skutkuje to niższą produkcją nasienia, mniejszą koncentracją plemników oraz mniejszą liczbą dawek inseminacyjnych z ejakulatu. Ponadto samce te mają mniejsze i słabiej rozwinięte jądra przez całe życie, mimo że część struktury komórkowej z czasem ulega odbudowie (Knox, 2016; Auler i in., 2016; Sacramento i in., 2022).
Tabela 1. Cechy rozrodcze obserwowane u prosiąt z IUGR.
| Samice | Samce |
| Zmiany morfologiczne jajników, takie jak zwiększona liczba pęcherzyków pierwotnych | Krótsza długość kanalików nasiennych |
| Zmniejszenie liczby pęcherzyków dojrzałych i atrezjnych | Mniejsza liczba komórek Sertolego |
| Zmniejszenie wielkości jajników i jakości ciałka żółtego | Niższa ekspresja receptorów androgenowych pomimo podobnych stężeń testosteronu |
Jak ograniczyć skutki IUGR?
W okresie ciąży strategie takie jak suplementacja aminokwasów funkcjonalnych, np. argininy, oraz stosowanie progestagenów, takich jak altrenogest, wykazują potencjał w poprawie funkcji maciczno-łożyskowej i ograniczaniu częstości urodzeń prosiąt o niskiej masie ciała.
Niedawne badanie wykazało, że podawanie altrenogestu pod koniec laktacji (Pires i in., 2023) skutkowało większą liczbą gruczołów endometrialnych na jednostkę powierzchni, dzięki wyższemu poziomowi krążącego progesteronu, co przełożyło się na mniejszą liczbę martwych urodzeń w kolejnej parytetowości. Inne badania również wykazały niższy odsetek IUGR oraz korzystniejszy profil hormonalny po odsadzeniu (Van Ginneken i in., 2022; Almeida i in., 2000; Schenkel i in., 2010).
Zróżnicowane programy żywieniowe, takie jak bump feeding (stopniowe zwiększanie dawki paszy w trakcie ciąży), również wykazały korzystny wpływ na wyrównanie miotów oraz wydajność laktacyjną. Suplementacja funkcjonalnych aminokwasów immunomodulujących (zdolnych do regulowania kluczowych szlaków metabolicznych w celu poprawy wzrostu oraz wyników produkcyjnych i rozrodczych, takich jak lizyna, metionina, treonina, tryptofan, walina i karnityna) przez cały okres ciąży skutkowała wyższą masą i większą liczbą żywo urodzonych prosiąt (Ferreira i in., 2021; Alkmim, 2023).
Działania po porodzie obejmują suplementację żywieniową w okresie odchowu, wzrostu i tuczu, a także interwencje ukierunkowane na poprawę funkcjonowania jelit u prosiąt z IUGR. Istnieją również badania koncentrujące się na selekcji genetycznej loch o większej pojemności macicy, co ma na celu trwałe ograniczenie częstości występowania tego schorzenia (Hu i in., 2017; Muns i in., 2017; Viott i in., 2018; Santos i in., 2022; Xiong i in., 2020; Zhang i in., 2020; Matheson i in., 2018).
Podsumowując, wewnątrzmaciczne zahamowanie wzrostu jest złożonym schorzeniem o trwałych konsekwencjach, które negatywnie wpływają zarówno na produktywność, jak i płodność świń. Nowoczesna produkcja trzody chlewnej, silnie ukierunkowana na efektywność rozrodu, musi mierzyć się z tym problemem poprzez kompleksowe strategie – od selekcji genetycznej i zarządzania żywieniem stad podstawowych po indywidualne wsparcie prosiąt dotkniętych IUGR. Skuteczne przeciwdziałanie IUGR wymaga podejścia interdyscyplinarnego, integrującego genetykę, żywienie, fizjologię rozrodu oraz zarządzanie stadem (Felicioni i in., 2020; Santos i in., 2022).