0
Do ograniczeń fizjologicznych prosiąt po odsadzeniu należy słabe wydzielanie kwasu solnego, który jest niezbędny do trawienia białka. W połączeniu z pobieraniem dużych porcji paszy utrudnia to osiągnięcie pH żołądka na poziomie 2–3, co stwarza wysokie ryzyko, że białko dotrze do jelit niestrawione, stanowiąc substrat do wzrostu bakterii chorobotwórczych i w konsekwencji prowadząc do problemów trawiennych.
Dlatego, jeśli chodzi o formę podawania paszy, poszukujemy składników, które dostarczają składników odżywczych, ale również funkcjonalności, w celu:
- wydłużenia czasu retencji żołądkowej w celu ułatwienia hydrolizy białka,
- zwiększenia kontaktu paszy z enzymami,
- oraz ograniczenia fermentacji niestrawionego białka w jelitach.
Aby to osiągnąć, możemy wziąć pod uwagę kilka czynników związanych z formą podawania paszy: 1) lepkość, 2) wielkość cząstek i ich rozkład, 3) rozmiar granulatu oraz 4) twardość i trwałość granulatu.
1) Lepkość: Aby wydłużyć czas retencji żołądkowej, właściwości reologiczne surowców, takie jak lepkość, można modyfikować w celu uzyskania równowagi pomiędzy bezpieczeństwem trawiennym a poziomem sytości. Jeżeli dieta jest zbyt gęsta (niska lepkość), świnia będzie czuła się syta i ograniczy pobranie paszy.
Obróbka termiczna umożliwia modyfikację lepkości składników, chociaż jej efekt różni się w zależności od rodzaju surowca.
Na przykład przy tej samej obróbce cieplnej lepkość jęczmienia i pszenicy wzrosła, natomiast nie zaobserwowano istotnych zmian w przypadku kukurydzy (Huting et al., 2021; rycina 1). Wynika to z większej zawartości rozpuszczalnych polisacharydów nieskrobiowych obecnych w jęczmieniu i pszenicy w porównaniu z kukurydzą. Ze względu na wyższą rozpuszczalność związki te zwiększają lepkość po obróbce termicznej, co może prowadzić do wydłużenia czasu retencji żołądkowej.
Rycina 1. Lepkość kukurydzy, pszenicy i jęczmienia w zależności od temperatury obróbki. Rycina zaadaptowana z Huting et al., 2021.
Jednak Martens et al. (2019) wykazali, że proces trawienia w żołądku zmienia właściwości fizykochemiczne paszy, co utrudnia przewidywanie jej zachowania w przewodzie pokarmowym. W niedawnym badaniu oceniano możliwość przewidywania czasu retencji oraz segregacji treści pokarmowej w całym przewodzie pokarmowym na podstawie właściwości reologicznych paszy. Uzyskane wyniki wskazały, że zdolność paszy do zatrzymywania wody może być użyteczna do przewidywania segregacji treści pokarmowej w żołądku, natomiast właściwości reologiczne paszy nie pozwalały przewidzieć jej zachowania w całym odcinku jelit (Dorado-Montenegro et al., 2025).
2) Wielkość cząstek: Kontrolowanie wielkości cząstek paszy jest istotne, ponieważ wpływa na funkcjonowanie żołądka i jelit, strawność oraz zdrowie przewodu pokarmowego. Najnowsze badania naukowe pokazują, że na początku odchowu grubo śrutowana pasza może być korzystna w promowaniu retencji żołądkowej i ograniczaniu ryzyka zaburzeń trawiennych. Ale co rozumiemy przez grubo śrutowaną? Warneboldt et al. (2016) uzyskali wartości pH żołądka 2,5 przy diecie w formie grubej śruty zawierającej 53% cząstek > 1 mm, natomiast przy diecie w formie drobnego granulatu zawierającej 54% cząstek < 0,2 mm pH żołądka wynosiło 5. Inne badania wykazały, że pod względem zdrowia jelit włączenie 4% grubo śrutowanej otręby pszennej (1088 µm) ogranicza adhezję E. coli w ciągu 2 tygodni po odsadzeniu oraz zwiększa produkcję krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych w dystalnym odcinku jelita cienkiego (Molist et al., 2010).
W celu kontroli wielkości i rozkładu cząstek zaleca się pracę z dietami zawierającymi 7,5–10% cząstek > 1,5 mm w celu wspierania zdrowia przewodu pokarmowego u prosiąt po odsadzeniu.
W trakcie procesu granulowania wielkość cząstek ulega zmniejszeniu pod wpływem sił fizycznych i termicznych. Naeem et al. (2024) zaobserwowali wzrost o 124% udziału cząstek mniejszych niż 0,5 mm po procesie granulowania.
Analiza rozkładu wielkości cząstek po procesie granulowania jest złożona, ale kluczowa dla zdrowia układu pokarmowego i wydajności produkcyjnej.
Naeem et al. (2024) opracowali równanie umożliwiające przewidywanie wielkości cząstek po granulowaniu na podstawie wielkości cząstek przed granulowaniem, choć jego praktyczne zastosowanie jest trudne ze względu na zmienność jakości surowców. Z kolei Vestyllands Andel stworzył w 2021 r. „VA SizeMatters”, automatyczny system pomiaru wielkości cząstek dla każdej partii produkcyjnej. Dysponujemy zatem narzędziami takimi jak równanie predykcyjne oraz automatyczny system pomiaru rozkładu cząstek, które mogą być przydatne w połączeniu.
3) Rozmiar granulatu: Większość branży trzody chlewnej stosuje paszę w postaci drobnego peletu (o średnicy 1,8 mm) w pierwszych dniach po odsadzeniu. Jednak badania naukowe pokazują, że prosięta preferują pelet o średnicy 12–13 mm w porównaniu z peletem o średnicy 2–3 mm (Van den Brand et al., 2014; Clark et al., 2015), a u prosiąt żywionych granulatem 9x12 mm w porównaniu z paszą 4x4 mm zaobserwowano większy przyrost i pobranie paszy oraz niższą śmiertelność w 21. dniu życia (Craig et al., 2020).
4) Twardość i trwałość granulatu: Zgodnie z dotychczas przedstawionymi wynikami prosięta po odsadzeniu preferują granulaty wytworzone z grubo śrutowanych surowców oraz o dużym rozmiarze peletu, przy jednoczesnym spełnieniu standardów jakości dotyczących trwałości i twardości, odpowiednio z wartościami >95% oraz 1,8–2,3 kg/mm. W rzeczywistości zaobserwowano większe pobranie paszy w całym okresie odsadzenia w miarę spadku twardości paszy z 3,1 do 1,8 kg/mm (Molist et al., 2021).
W tym momencie pojawia się następujące pytanie dotyczące jakości granulatu: Czy możemy uzyskać duży, wysokiej jakości granulat przy zastosowaniu grubych cząstek? Jeżeli grube śrutowanie zbóż stosuje się w celu ograniczenia udziału drobnych cząstek po granulowaniu, jakość granulatu może ulec pogorszeniu, ponieważ grube cząstki tworzą „słabe punkty” w strukturze granulatu (Thomas i van der Poel, 1996).
Jedną z możliwych strategii uzyskania odpowiedniej struktury jest połączenie śrutownika bijakowego z śrutownikiem walcowym. Zaobserwowano, że trwałość granulatu spadała przy bardziej grubym śrutowaniu kukurydzy w śrutowniku bijakowym, w porównaniu ze śrutowaniem w śrutowniku walcowym przy różnych wielkościach (Vukmiroic et al., 2015, rycina 2).
Rycina 2. Wpływ rodzaju śrutowania (śrutownik bijakowy vs. walcowy) na jakość granulatu. Wartości oznaczone różnymi literami różnią się istotnie statystycznie przy P < 0,05. Rycina zaadaptowana z Vukmirovic et al., 2015.
Inną strategią uzyskania wysokiej jakości granulatu może być zwiększenie odstępu między rolką a matrycą. W praktyce obecnie stosuje się odległości 0,3–0,5 mm, jednak zaobserwowano, że zwiększenie tego odstępu do 1,15 oraz 2 mm pozwala utrzymać jakość granulatu przy jednoczesnym zwiększeniu średnicy sita w śrutowniku bijakowym z 3 do 6 oraz do 9 mm (Vukmiroic et al., 2016, rycina 3). Jednak zwiększenie tej odległości może prowadzić do problemów z zapychaniem prasy, zmniejszenia prędkości produkcji oraz zwiększenia zapotrzebowania energetycznego procesu.
Rycina 3. Wpływ odstępu między rolką a matrycą na jakość granulatu. HM: śrutownik bijakowy; 3,6,9: średnica otworów sita zastosowanego w młynie bijakowym. Rycina zaadaptowana z Vukmirovic et al, 2016.
Ogólne refleksje
W pierwszych dniach po odsadzeniu kluczowe jest zachęcanie do pobierania paszy przy jednoczesnym zapewnieniu paszy bogatej w składniki odżywcze oraz o właściwościach funkcjonalnych wspierających zdrowie przewodu pokarmowego oraz trawienie i wchłanianie składników odżywczych. Zgodnie z najnowszymi badaniami, w kontekście formy podawania paszy, pasza sprzyjająca retencji żołądkowej i stymulująca pobranie paszy po odsadzeniu, a jednocześnie chroniąca zdrowie układu pokarmowego, odpowiada paszy w formie granulatu o dużym rozmiarze, pośredniej twardości 1,8–2,3 kg/mm oraz profilu grubego śrutowania (7,5–10% cząstek większych niż 1,5 mm). Jednak tego typu pasza stanowi wyzwanie produkcyjne.
